ScienceOnlineLeiden

Blog

Citizen science als ontbrekende schakel in de keten van wetenschaps­communicatie

Huub Eggen - 21 mei 2013, 0 764

Citizen science als ontbrekende schakel in de keten van wetenschaps­communicatie

Hebben internet en het web de wetenschap veranderd? Nee en ja.

In maart van dit jaar gaf ik als onderdeel van een programma over wetenschap in de samenleving een college bij de Pre-University Leiden over de invloed van internet op de wetenschap. De vraag vooraf was vooral: hebben internet en het web de wetenschap veranderd? Ik voegde er zelf “de wetenschapper” aan toe. Mijn antwoord aan het eind van dat college was: nee en ja.

Nee, want bij bijna elke activiteit die wij zo kenmerkend voor internet en het web vinden – informatie delen, samen werken, discussies aangaan, gemeenschappen vormen, crowd funding, crowd sourcing, citizen science – kon ik gemakkelijk laten zien dat dit ook al gebeurde vóór internet.

Ja, want informatie is revolutionair gemakkelijker toegankelijk geworden – zeker als straks open access op grote schaal is gerealiseerd – en alles gaat heel veel sneller dan vroeger.

De allergrootste verandering is natuurlijk dat internet iedereen, dus ook de wetenschap en vooral ook de wetenschapper, een podium en medium geeft om direct te communiceren met wie dan ook en op een manier die je zelf kunt kiezen. Ik sloot mijn college daarom af met de rol die elke wetenschapper tegenwoordig zelf in communicatie over wetenschap kan spelen. Dit biedt een geweldige kans voor het realiseren van enkele oude doelen uit de wetenschapscommunicatie: het bevorderen van wetenschappelijke geletterdheid en betrokkenheid van het publiek bij de wetenschap.

Uit de vele ambities van de wetenschapscommunicatie pak ik er hier één: bevorderen dat mensen meer begrip krijgen van het wetenschappelijke proces. Dat wetenschap nooit af is, dat onderzoek automatische nieuwe vragen oproept, dat wetenschap zelden ‘zekerheid’ biedt, dat je ook je eigen inzichten voortdurend ter discussie stelt. Dé plek om hier aan te werken is het onderwijs. Er zijn heel veel activiteiten voor jonge kinderen, maar die verdwijnen zodra kinderen het voortgezet onderwijs bereiken. Het model “citizen science”, door internet zoveel gemakkelijker te organiseren dan vroeger, biedt een uitgelezen mogelijkheid om scholieren te laten ervaren hoe onderzoek in zijn werk gaat.

In mijn eigen schooltijd was ik – op eigen initiatief – enkele jaren waarnemer bij het Moonwatch-project. Dit was in 1957 in de Verenigde Staten opgezet om vrijwilligers in te schakelen bij het volgen van kunstmanen. De Amerikanen hadden in 1956 al plannen voor het lanceren van satellieten, maar werden zoals bekend in oktober 1957 volkomen verrast door de Russen. Uiteindelijk waren er binnen Moonwatch enkele duizenden waarnemers over de hele wereld, en in totaal vijftien in Nederland. Eens per week kreeg ik een enveloppe van het Smithsonian Astrophysical Observatory in Cambridge, Massachussetts, en soms een telegram. De inhoud was steeds een lange reeks van getallen, ephemeriden om zelf positie en tijdstip van een aantal geselecteerde kunstmanen uit te rekenen, en vervolgens met behulp van een zware binoculair, sterrenkaarten en geijkte stopwatches tijdens overkomsten een aantal posities aan de hemel te bepalen. Die waarnemingen stuurde ik dan per post terug naar de VS. Doel was meer te leren over de ijle dampkring op grote hoogte, toen nog een vrijwel onbekend gebied rond de aarde. In rapporten die je terugkreeg kon je zien hoe nauwkeurig je gewerkt had; heel leerzaam. Eén keer per jaar kwamen we met alle waarnemers uit heel Nederland een dag samen in het toen nog prille Laboratorium voor Ruimteonderzoek in Utrecht.

Ik vind het de uitdaging van de wetenschap en het voortgezet onderwijs om voor alle vakgebieden ‘Moonwatch’-projecten te verzinnen en uit te voeren. Daar zijn natuurlijk al voorbeelden van, jaren geleden al en tegenwoordig ook, maar ze komen veelal nog uit vakgebieden als sterrenkunde en biologie die een lange traditie in publieksparticipatie hebben. Dat kan breder. In het project kun je meteen ook bredere vragen stellen.  Wat is wetenschap eigenlijk? Data verzamelen? Of moet je ook analyseren? Of ook interpreteren? Hoe presenteer je je resultaten? Hoe vertel je anderen erover? Hoe is wetenschap met onze samenleving verbonden? We zouden zo een erkend gat in de keten van de wetenschapscommunicatie kunnen dichten.